MASS MEDIA W KULTURZE WSPÓŁCZESNEGO CZŁOWIEKA

Opr. Zdzisława Zdrodowska

nauczyciel Szkoły Podstawowej
w Sokołach

Kultura to „integralna całość składająca się z narzędzi i dóbr konsumpcyjnych, konstytucjonalnych, twórczych zasad różnych grup społecznych, ludzkich idei i umiejętności, wierzeń i obyczajów.”1

Kultura to ogromny aparat, częściowo materialny, częściowo ludzki, a częściowo duchowy za pomocą którego człowiek daje sobie radę z konkretnymi specyficznymi problemami, z którymi się styka. Te różne problemy, które trzeba rozwiązać, pojawiają się dlatego, iż człowiek posiada ciało podlegające różnym potrzebom organicznym i że żyje w otoczeniu, które jest jego najlepszym przyjacielem, które dostarcza podstawowych surowców ludzkiej pracy i które jednocześnie jest niebezpiecznym wrogiem kryjącym w sobie wiele nieprzyjaznych sił.

         Każda kultura zakłada dla zaspokojenia organicznych, czyli podstawowych potrzeb człowieka czy gatunku istnienie pewnego minimum warunków. Ludzkie potrzeby muszą być zaspokojone, są one zaspokajane przez kształtowanie nowego środowiska, które to stale reprodukowane jest kulturą. Twór ten określa się nowym standardem życia, który zależy od kulturalnego poziomu społeczeństwa, otoczenia i produkcyjności grupy. Kulturowy standard życiowy oznacza, że pojawiają się nowe potrzeby i ludzkie zachowanie jest zdeterminowane przez nowe konieczności, które są sankcjonowane przez obyczaje, prawo i etykę. Materialny substrat kultury musi być odnawiany oraz utrzymywany przez pracę.

         Człowiek zaspakaja przede wszystkim potrzeby swego organizmu. Musi stworzyć funkcjonalne urządzenia oraz żywi się, buduje domy, ubiera się  i chroni przed zimnem i niebezpieczeństwem. Wszystkie te elementarne problemy ludzie rozwiązują za pomocą wytworów, organizacji współdziałania oraz przez rozwój wiedzy. Coraz to nowe potrzeby kulturalne stają się czynnikiem determinującym człowieka do szukania nowych rozwiązań ich zaspokajania.

Nowe rozwiązania mają różnoraki wpływ na zachowanie współczesnego człowieka i tworzenie kultury. Szukanie nowych rozwiązań to ciągle postępujący rozwój techniki, której zastosowania przemieniły w sposób zasadniczy cywilizację i kulturę ludzką naszych czasów. Proces technizacji świata jest dziś zjawiskiem powszechnie potwierdzanym, niezależnie od ideologii i różnic kulturowych poszczególnych narodów. Wiele rozwiązań, udogodnień, które istnieją od dawna jest jak gdyby automatycznie obecnych w życiu człowieka. Dobrym przykładem a zarazem  zgoła fenomenem technicznym są mass media, które przy istotnym zróżnicowaniu charakteryzują się wielofunkcyjnością kulturową, a w tym wielką ekspresywnością społeczną.

Dobroczynne wytwory techniki są, niestety, również często traktowane jako negatywne, degradujące normy kulturowe, zachowania i panujący wydawać by się mogło do niedawna porządek. Upadek idei, wartości, kultury języka i obyczaju troski o sprawność mowy i pisma zarzuca się właśnie mass mediom. W wyniku tego zanika moralna wrażliwość na wulgaryzmy i mowę brukową.

Współcześnie dominacja mass mediów w uczestnictwie kulturalnym jest bezsporna. Stały się one składnikiem codziennego życia, chlebem powszednim, potrzebą, sposobem na spędzanie wolnego czasu dzieci i dorosłych. Szczególnie oglądanie programów i pracy z komputerem należy jeśli nie do ulubionych, to do najbardziej czasochłonnych form spędzania czasu ogromnej liczby ludności, wśród których przeważają mieszkańcy dużych miast gdzie łatwy jest dostęp do elitarnych instytucji upowszechniania kultury, takich jak teatr, filharmonia, muzeum.

Pod wpływem telewizji, komputera, internetu spada na całym świecie frekwencja nie tylko w tych instytucjach, ale także w kinach oraz maleje czytelnictwo. Można zauważyć w godzinach nadawania przez telewizję bardzo atrakcyjnych programów (np. obecnie Zimowe Igrzyska Olimpijskie w Salt Lake City) słabnie aktywność ludzka, zamiera życie, pustoszeją ulice, zakłócony zostaje ustalony zwyczajowo rozkład dnia. Czas wolny przeznaczony na różne zajęcia, m.in. na uczestnictwo w kulturze, absorbuje w tym wypadku telewizja, której audytorium osiąga wtedy milionowe liczby.

Można śmiało stwierdzić, ze ludzie współcześni nie wyobrażają sobie życia bez telewizji, radia, komputera i internetu.

Negatywne strony tego stwierdzenia to fakt osłabiania aktywności ludzi, którzy zamiast zająć się działaniami społecznymi – spędzają czas np. przed telewizorem, a dzieci, młodzież czas na naukę zamieniają na czas spędzany przy komputerze. To właśnie te zacne wynalazki pogłębiają izolację między warstwami i grupami społecznymi, zanikają rozmowy w rodzinie, często osłabia się kontakt dzieci z rodzicami.

„Funkcje środków komunikacji masowej:

-         dostarczanie informacji o świecie, poszerzanie horyzontów i podnoszenie aspiracji ludzi,

-         wciąganie ludzi do dyskusji nad strategią rozwoju kraju oraz kształtowaniem norm społecznych,

-         wyrabianie zdolności empatii,

-         wzmacnianie komunikowania interpersonalnego głównie przez wpływanie na przywódców opinii,

-         kształtowanie gustów i upodobań,

-         upowszechnienie oświaty i kwalifikacji zawodowych.” 2

Skuteczność oddziaływania mass mediów uzależniona jest od ogólnego rozwoju gospodarczego kraju – przemysłu i rolnictwa, infrastruktury gospodarczej. 

Zadaniem mass mediów - funkcjonujących jako szerszy system komunikowania – jest przyspieszenie i ułatwienie procesów przemiany społeczeństwa, a zwłaszcza przyspieszenie mobilizacji ludności na rzecz rozwoju.

Obecnie najbardziej dostępnym środkiem masowego przekazu wśród polskiego społeczeństwa jest telewizja, która dostarcza i uprzystępnia niezbędne informacje z różnych dziedzin życia. W ten sposób odbiorcy programów telewizyjnych mają możność poznania i zrozumienia wielu aktualnych wydarzeń życia społecznego, gospodarczego, kulturalnego, mogą wzbogacać swoją wiedzę, uzupełniać braki edukacji, rozwijać swoje zainteresowania lub nawet zainteresować się zupełnie nowymi dziedzinami życia, ogólnie spędzać kulturalnie czas wolny. A z drugiej strony zalew różnorodnych pod względem treści i wartości informacji powoduje niekiedy dezinformację, zagubienie się człowieka i niemożność rozróżnienia spraw istotnych od błahych treści, stwarzać pozory doinformowania i uczenia, zabijać aktywność, odciągać od innych form uczestnictwa w kulturze, rozleniwiać.

Telewizyjne programy rozrywkowe mają olbrzymie znaczenie w kształtowaniu wrażliwości na wartości tkwiące w sztuce, w możliwościach kształtowania postaw moralnych. Z drugiej strony te same programy powodują tendencję do próżnowania, bezmyślnego spędzania wolnego czasu,

jałowej rozrywki, pogłębiają apatię, odciągają od zainteresowania sztuką, u dzieci i młodzieży – nauką, przedstawiają autentyczne wydarzenia w krzywym zwierciadle. Mogą osłabiać aktywność kulturalną i przeżycie autentycznych, prawdziwych wydarzeń. Rozrywka odciąga od rzeczywistości, utrwala konsumpcyjny tryb życia, rozbudza nierealne pragnienia. 

Telewizja posiada również funkcję stymulującą polegająca na szukaniu najwłaściwszych dla człowieka dróg samorealizacji poprzez różnorodne kontakty z nauką i sztuką. Są liczne dowody na wzrost poczytalności mało popularnych książek, z których dokonano udanych adaptacji telewizyjnych, rozbudzanie zainteresowań nową dziedziną sztuki i nauki. Na drugim biegunie tej funkcji mogą kształtować się postawy bierne, może dochodzić do zainteresowań niewybrednymi treściami, lekceważenia twórczości artystycznej jako sprawy zwykłej i łatwej, dostępnej każdemu.   

Telewizja propaguje określone style życia, ideały, wzory postępowania i zachowania, upowszechnia treści wychowawcze, lansuje określone sylwetki ludzi odznaczających się zróżnicowanymi wartościami i osiągnięciami z różnorodnych dziedzin życia, nauki, techniki i sztuki.

Telewizja pełni pozytywne funkcje wzorotwórcze poprzez propagowanie określonych stylów godziwego życia, lansowanie godnych upowszechniania wzorów postępowania i zachowania, poprzez dostarczanie sugestywnych przykładów z życia ludzi. Może wpływać na podnoszenie ogólnej kultury bycia i zachowania się, dostarczać przykładów przełamywania trudności w realizacji niełatwej drogi dojścia do osiągnięcia szlachetnego celu, piętnować ludzi o postawach negatywnych, o konsumpcyjnym stylu życia. Może dostarczać porad przydatnych w kształtowaniu wzorów bogatego wewnętrznie życia - w rozwijaniu aktywności poprzez działanie i działanie poprzez kontemplację i medytację; może służyć wyrabianiu indywidualnych i zróżnicowanych zainteresowań kulturalnych i upodobań artystycznych, kształtowaniu postaw moralnych. Może jednak tych funkcji nie pełnić – i w skrajnych przypadkach upowszechniać negatywne wartości, a więc zamiast propagować style godziwego życia, może służyć bezkrytycznemu przejmowaniu różnych wzorów postępowania i zachowania, włącznie z wzorami negatywnymi; może spowodować ślepe naśladowanie i pogoń za modą. Może też zniechęcić do podejmowania trudu w dochodzeniu do prawdy, w dążeniu do uczciwości, lansując konsumpcyjne wzory życia, standardowe zachowania, obliczone na przeciętne gusty i ujednolicone upodobania artystyczne; może kształtować podstawy wygodnictwa, konformizmu i oportunizmu.

Dzięki ekranowi człowiek może poznać życie odległych krajów i ludzi, zrozumieć ich problemy i  psychikę. Dokonuje się ukulturowienie człowieka – odbiorcy i uczłowieczenie świata. Na drugim biegunie mogą występować postawy wręcz aspołeczne, telewizja może rozbudzać nierealne pragnienia, wzmacniać konsumpcyjny stosunek do świata, ugruntowywać postawy egoistyczne i zamiast łączyć ludzi prowadzić wręcz do izolacji człowieka, poczucia osamotnienia w kręgu nawet najbliższych osób, zagubienia się w świecie rzeczy materialnych. Budząc pragnienie wygodnego życia, może kształtować samolubstwo, utrwalać zachwyt dla mocnych typów, nie licząc się z innymi ludźmi, niekiedy brutalnych i wręcz chamskich – słowem obniżać kulturę człowieka.     

         Ogromnym problemem który pojawił się obecnie w wielu krajach jednocześnie i o którym mówi się dużo - jest przemoc, okrucieństwo, gwałt na ekranach i w grach komputerowych. Okazuje się, że częste przejawy terroryzmu, napady i zamachy w życiu codziennym mają swój pierwowzór w prezentowanych wcześniej filmach. Głównie chodzi o programy, filmy, gry oglądane przez dzieci, które są najwrażliwszymi odbiorcami okrucieństwa, pornografii i ordynarnego słownictwa.

         Następnym środkiem masowego przekazu znacznie już obecnie mniej popularnym o którym warto powiedzieć kilka zdań jest radio. Dzięki radiu dokonało się równouprawnienie najbardziej odległych siedzib ludzkich i centrów wielkomiejskich pod względem odbioru informacji i innych kulturalnych treści. Specyficzną jego właściwością wspólną z telewizją jest łatwość recepcji czyli odbioru. Odbiorca dysponuje nim we własnym domu i w dowolnym czasie. Mniej jest absorbujące od telewizji, bo można go słuchać wykonując inne czynności, niejako w tle innych czynności. W dalszym ciągu jest ono jednym z głównych źródeł dostarczania informacji społeczno – politycznych, a wręcz niezastąpionym przekaźnikiem muzyki.

Cechą charakterystyczną radia jako środka masowego przekazu jest jego pluralistyczny uniformizm. Ze względu na wzrost poziomu wykształcenia i zróżnicowanie zainteresowań społeczeństwa programy radiowe odpowiadają w założeniu różnym poziomom kultury odbiorców.

Radio w przeciwieństwie do telewizji, daje odbiorcy większe szanse wyboru, w tym różnojęzycznych audycji innych rozgłośni.

Radio jako swoisty rodzaj sztuki, który oddziałuje na zmysł słuchu i charakteryzuje się odrębnymi środkami wyrazu artystycznego. Tworzywem jego jest głos ludzki, muzyka i efekty akustyczne. 

Pomimo, iż obecnie radio w hierarchi popularności mass mediów zostało zepchnięte na drugi plan to nadal ma ono grono wiernych słuchaczy w różnym wieku, dostarcza nam wiele informacji, ogrom pozytywnych wrażeń słuchowych  i rozwija naszą wyobraźnię.

  Najnowszym medium i zarazem najbardziej popularnym jest dziś komputer i internet. To owe zjawisko absorbuje dzisiejszy świat i poniekąd doskonali go i ułatwia życie. Internet to studnia gotowych informacji przygotowanych przez dostarczyciela, wystarczy umiejętność korzystania z nich.

Internet spowodował rewolucję w nauce i nauczaniu, upada tradycyjny model komunikowania się na jego miejsce wchodzi list elektroniczny – e-mail, który pokonuje kilka tysięcy kilometrów w kilka sekund. W związku z upowszechnieniem tej elektronicznej prędkości ludzie i świat pędzą nie mając już czasu na nic. Przestrzeń skurczyła się i zapętliła, a ludzie stracili poczucie odległości i dystansu. Internet stanowiąc jednocześnie i paradoksalnie ogromne źródło wiadomości o otaczającej nas rzeczywistości zamyka się i doprowadza do izolacji. Rzeczywistość internetu tworzą znaki, które stanowią mieszankę wyobraźni i rzeczywistości, prawdy i fałszu. Internet jest wynalazkiem fascynującym ludzi ze wszystkich kultur, cały czas rośnie liczba jego użytkowników.

Nie ulega wątpliwości, że społeczeństwo jest coraz bardziej wykształcone. Jednakże coraz większemu dostępowi do informacji nie towarzyszy większa wiedza, ludzie tracą swoja wrażliwość i nie są odpowiednio wyposażeni we własne systemy wartościowania rzeczy i zjawisk, selekcji informacji: przyswajania i przetwarzania potrzebnych oraz usuwania zbędnych.

Gro użytkowników komputera i internetu to młodzież i dzieci, oni uczą się zdobywania danych, gromadzenia ich (nie we własnej pamięci), organizowania, analizowania i przetwarzania, po prostu edukacja przestaje być zorientowana na mądrość i wartości.

Komputer jest określany jako pomoc dydaktyczna i taką docelowo miał spełniać funkcję, rzeczywistość pokazuje również, że daje dziecim i młodzieży jałową rozrywkę – głownie bezmyślne gry komputerowe, jest prowokatorem bezmyślnego spędzania czasu, wypacza ich wrażliwość, uczy przemocy i wygodnictwa.

Społeczeństwo ubożeje, ale paradoksem jest fakt, że nasz dom staje się „telechatą”, wciąż przybywa nam różnorakich mediów - od najnowszej generacji telewizorów, po anteny satelitarne i komputery z modemami i stacjami multimedialnymi. Oczywiście zawdzięczamy to raczej aprecjacji złotego niż wzrostowi zamożności, ale wiąże się to także z otwarciem kraju i bezprecedensowym zwiększeniem dostępu do mediów światowych. 

Powszechna dostępność do środków masowego przekazu i niemalże natychmiastowość ich informacji spowodowały, ze treści przekazywane tą drogą weszły na stałe do życia kulturalnego ludzi. W tej sytuacji poważna rola przypadła mass mediom w ochronie i adaptacji dawnych tradycyjnych wartości, w kultywowaniu dziedzictwa kultury oraz w tworzeniu nowych wzorów. Chodzi tu zwłaszcza o ochronę architektury, dzieł literatury i sztuki traktowanych jako wspólne dobro, jako podstawa powszechnej kultury. Mass media mogą skutecznie wykorzystywać i popularyzować dorobek przeszłości, aktualizować go i uprzystępniać ogromnej rzeszy odbiorców. Jest to szczególnie istotny problem małych i słabych ekonomicznie państw, które muszą zatroszczyć się o włączenie własnego dziedzictwa do nowoczesnej kultury, a zwłaszcza do środków masowej komunikacji oraz o odparcie napływu mody i kultury obcej.

Mass media są katalizatorem przemian kulturalnych. Rodzą nowe wzory i nowe wartości, zwłaszcza w sferze estetycznej.

Współczesny człowiek musi być silny i odporny aby nie dać się zdominować przez nowinki techniki do tego stopnia żeby zaprzepaścić wszystkie idee i wartości kulturowe przekazywane z pokolenia na pokolenie.

 

 

 

BIBLIOGRAFIA

 

[1] red. A. Mencwel, oprac. G. Godlewski: „Antropologia kultury. Wiedza o kulturze”, WUW, Warszawa 1995 r.

[2] red. A. Gwóźdź, S. Krzemień – Ojak: „Intermedialność w kulturze XX wieku”, Trans Humana, Białystok 1998 r.

[3] J. Szymański: „Cywilizacyjne następstwa postępu technicznego”, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 1989 r.

[4] J. Gajda: „Środki masowego przekazu w wychowaniu”, Lublin 1988 r.

[5] J. Gajda: „Edukacja bez granic”, Lublin 1992 r.

[6] J. Gajda: „Telewizja, młodzież, kultura”, WSZiP, Warszawa 1987 r.

[7] A. Kłoskowska: „ Kultura masowa”, PWN, Warszawa 1983 r. 

                                                                                                                                                                                                                                                                                                

        



1 red. A. Mancwel, oprac. G. Godlewski „Antropologia kultury – wiedza o kulturze” cz. I, Warszawa 1995, s. 36

2 Janusz Gajda, „Środki masowego przekazu w wychowaniu„, Lublin 1988, s.122